TSK, Jandarma ve Sahil Güvenlik'te Ruh Sağlığı Hastalıkları: Madde 15–18 Kapsamlı Değerlendirme Rehberi
Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı personel alımında ruh sağlığı ve hastalıkları, Sağlık Yeteneği Yönetmeliği EK-C Hastalıklar Listesi'nde Madde 15 ila 18 arasında düzenlenmektedir. Bu maddeler; şizofreni, bipolar bozukluk ve psikotik bozukluklardan depresyon, anksiyete, OKB ve TSSB'ye, kişilik bozukluklarından dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğuna (DEHB), uyku bozukluklarına ve otizme kadar geniş bir hastalık yelpazesini kapsamaktadır.
Ruh sağlığı maddelerinde 2024 ve 2025 yıllarında yapılan kritik değişikliklerle geçmiş psikiyatrik tanının mutlak engel olmaktan çıkarılması ve belirli koşullar altında sağlam sayılabilmesi mümkün kılınmıştır. Bu gelişme, depresyon, panik bozukluk veya DEHB gibi geçmişte geçirilen psikiyatrik rahatsızlıkları olan pek çok aday için önemli sonuçlar doğurmaktadır. Kendi durumunuzu madde, dilim ve statü bazında değerlendirmek için TSK Sağlık Yeteneği Sorgulama Aracımız'ı kullanabilirsiniz.
Değerlendirme Sistemi: Adaylar İçin EK-D, Görevdeki Personel İçin EK-Ç
Personel adayları (uzman erbaş, sözleşmeli er, subay adayı, astsubay adayı, öğrenci adayı) EK-D — Personel Adaylarının Hastalıklara Göre Değerlendirme Çizelgesi'ne göre değerlendirilmektedir. Görevde olan personel ise EK-Ç — Sınıflandırma veya Branş Belirleme Çizelgesi'ne göre değerlendirilmektedir. Bu iki çizelge birbirinden farklıdır.
EK-D'yi okurken şu kurallar geçerlidir: (A) dilimi fıkrası karşısında (–) işareti varsa → o statü için engeldir. (+) işareti varsa → engel değildir. Fıkra EK-D'de hiç yer almıyorsa → EK-D'nin açıklama hükmü gereğince engel değildir. (B) ve (D) dilimleri her durumda engel oluşturur, çizelgede ayrıca yer almaz. Ruh sağlığı maddelerinde asıl belirleyici olan ise EK-D değerinden önce, hastalığın hangi dilim ve fıkraya girdiğinin doğru tespitidir; çünkü 2024-2025 değişiklikleriyle bazı geçmiş psikiyatrik tanılar belirli koşulları sağlaması durumunda artık (A) diliminden değil, doğrudan "sağlam" olarak değerlendirilebilmektedir.
Madde 15 — Psikotik Bozukluklar ve Bipolar Bozukluk
Şizofreni, şizoaffektif bozukluk, kısa psikotik bozukluk, şizofreniform bozukluk, bipolar bozukluk (manik-depresif hastalık) ve psikotik ataklarla seyreden ağır kişilik bozuklukları bu madde kapsamında değerlendirilmektedir.
Bu madde kapsamında değerlendirilen başlıca hastalık ve durumlar şunlardır: Şizofreni (paranoid, dezorganize, katatonik ve ayrışmamış tipleri dahil), şizoaffektif bozukluk, sanrılı bozukluk (paranoya), kısa psikotik bozukluk, şizofreniform bozukluk, bipolar I bozukluk (manik dönem dahil), bipolar II bozukluk (hipomani dahil), siklotimi (bipolar spektrum), psikotik depresyon, postpartum psikoz, şizoid kişilik bozukluğu ve benzeri psikotik spektrum bozukluklar.
(A) dilimi: Bu maddede psikiyatrik bir tanı sınıflandırılmamıştır. Yani (A) diliminde herhangi bir psikotik bozukluk yer almamaktadır.
(B) dilimi — 1. fıkra: Tek hecme (atak) halinde geçirilmiş psikotik bozukluklar ve bipolar bozukluklar. Açıklamada tam remisyonda olan ve işlevsellik düzeyi etkilenmemiş olgular bu fıkraya girmektedir. Bu fıkranın uygulanabilmesi için hastalığın bir kereden fazla atak geçirmiş olmaması ve muayene anında tam remisyonda bulunması şarttır. (D) dilimi — 1. fıkra: Bir hecmeden fazla tekrarlayan veya kronik nitelik kazanmış psikotik bozukluklar ile bir hecmeden fazla tekrarlayan bipolar bozukluklar. Bu fıkranın uygulanabilmesi için resmi sağlık kuruluşlarından onaylı raporlarla kanıtlanabilir tanı gerekmektedir. (D) dilimi — 2. fıkra: Psikotik ataklarla seyreden ağır kişilik bozuklukları (şizoid, şizotipal, paranoid ve borderline kişilik bozuklukları ve benzeri). Bu fıkra için de resmi onaylı rapor zorunludur.
EK-D değerlendirmesi: Madde 15'te (A) diliminde hiçbir tanı yer almadığından EK-D'de Madde 15 için ayrı bir fıkra değerlendirmesi bulunmamaktadır. (B) dilimi her durumda engel oluşturmaktadır. (D) dilimi tüm statüler için kesin engeldir.
| Madde 15 — Fıkra | EK-D İşareti | Uzman Erbaş / Söz. Er | (1) Subay / Ast. | (2) Subay / Ast. |
|---|---|---|---|---|
| A — (Bu maddede (A) diliminde tanı sınıflandırılmamıştır) | — | Değerlendirme dışı | ||
| B/1 — Tek atak psikotik bozukluk veya bipolar bozukluk (tam remisyonda, işlevsellik etkilenmemiş) | — | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| D/1 — Birden fazla atak veya kronik psikotik/bipolar bozukluk (onaylı resmi rapor ile) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/2 — Psikotik ataklarla seyreden ağır kişilik bozukluğu (şizoid, şizotipal, paranoid, borderline vb.) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
Bu madde kapsamında değerlendirilebilecek diğer durumlar: Postpartum psikoz, madde kullanımına bağlı psikotik bozukluk sekeli, organik psikoz (tıbbi duruma bağlı psikotik bozukluk), şizofreni spektrumundaki diğer bozukluklar. Tüm bu tablolarda atak sayısı ve remisyon durumu belirleyicidir.
Madde 16 — Nevrotik Bozukluklar: Depresyon, Anksiyete, OKB, TSSB ve Diğerleri
Anksiyete bozuklukları, depresyon, obsesif kompulsif bozukluk (OKB), travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), somatoform bozukluklar, dissosiyatif bozukluklar ve yeme bozuklukları bu madde kapsamındadır. Bu madde, 2024 ve 2025 yıllarında yapılan değişikliklerle psikiyatri mevzuatının en köklü dönüşümünü geçiren madde konumundadır.
Bu madde kapsamında değerlendirilen başlıca hastalık ve durumlar şunlardır: Majör depresif bozukluk (depresyon/bunalım), yaygın anksiyete bozukluğu (kaygı bozukluğu), panik bozukluk, sosyal anksiyete bozukluğu (sosyal fobi), özgül fobi, agorafobi, obsesif kompulsif bozukluk (OKB/takıntı), travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), akut stres bozukluğu, uyum bozukluğunun nevrotik formu, beden dismorfik bozukluğu, hipokondri (hastalık anksiyetesi), somatizasyon bozukluğu, psikojenik ağrı bozukluğu, depersonalizasyon-derealizasyon bozukluğu (dissosiyatif bozukluk), anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza, tıkınırcasına yeme bozukluğu (BED), psikojenik kekemelik dahil konuşma bozuklukları ve bunların tüm alt tipleri.
(A) dilimi — 1. fıkra (2024-2025 kritik değişikliği): Geçirilmiş nevrotik bozukluklar. Bu fıkranın uygulanabilmesi için psikiyatri uzmanının "sağlam" kararı vermesi ve aşağıdaki tüm koşulların bir arada bulunması gerekmektedir: Geçmiş psikiyatrik tanının reaktif ve tekrarlamayan bir durum göstermesi; üç aydan kısa süreli tedavi almış olunması; geçmiş kayıtlarda hastane yatışı, psikotik belirti, intihar girişimi, madde kullanımı, dürtüsellik ve kendine zarar verici davranış bulunmaması; halihazırda ruhsal muayene ve psikometrik incelemede psikopatolojik bulgu saptanmamış olması.
Dış kaynak adayları için ek koşul (Açıklama-2): Uzman erbaş adayı, sözleşmeli er adayı, subay adayı, astsubay adayı ve öğrenci adayları için yukarıdaki koşullara ek olarak son üç yıla ait psikiyatrik tanı veya tedavi kaydının da bulunmaması şartı aranmaktadır. Bu ek koşul yalnızca dış kaynak adayları için geçerli olup iç kaynak (kendi personel içinden yapılan değişikliklerde) farklı uygulanabilmektedir.
(A) dilimi — 2. fıkra: Tedavi ile kontrol altına alınmış (remisyonda) nevrotik bozukluklar. Tedavi ile klinik düzelme sağlanmış, idame tedavisi devam eden ve işlevsellik düzeyi yeterli olan tablolar bu fıkra kapsamındadır. 3. fıkra: Hafif konuşma bozukluğu. İşlevselliği anlamlı derecede etkilemeyeceği değerlendirilen çok hafif psikojenik olgular bu kapsama girmektedir.
(B) dilimi — 1. fıkra: Tekrarlayıcı nevrotik bozukluklar. Tedavi ile kontrol altına alınmış ve tedavi uyumu iyi olan ancak işlevsellik düzeyi etkilenmiş tablolar bu kapsama girmektedir. (D) dilimi — 1. fıkra: Kronik nitelik kazanmış nevrotik bozukluklar. Dirençli veya rezidüel bulgularla seyreden ve işlevselliği bozulmuş tablolar (D) diliminde yer almaktadır. (D) dilimi — 2. fıkra: Konuşma bozukluğu. (A) dilimi 3. fıkrasının kapsamı dışında kalan, yani ağır konuşma bozukluğu olguları bu kapsama girmektedir.
EK-D değerlendirmesi: Madde 16 (A) dilimi 1., 2. ve 3. fıkralar EK-D'de her üç statü sütununda da (–) olarak işaretlenmiştir. Ancak bu noktada kritik bir ayrım mevcuttur: 1. fıkra kapsamında yer alan ve yukarıda belirtilen tüm koşulları sağlayan tablolar için psikiyatri uzmanı tarafından verilecek "sağlam" kararı, hastayı fıkra kapsamından çıkarmaktadır. Dolayısıyla bu koşulları tam olarak karşılayan bir adayın 1. fıkraya göre değerlendirilmesi söz konusu olmayacak ve "sağlam" sayılabilecektir. Koşulları karşılamayan veya 2. ya da 3. fıkraya giren tablolar ise (–) işareti nedeniyle engeldir.
| Madde 16 — Fıkra | EK-D İşareti | Uzman Erbaş / Söz. Er | (1) Subay / Ast. | (2) Subay / Ast. |
|---|---|---|---|---|
| A/1 — Geçirilmiş nevrotik bozukluk Tüm koşullar sağlanırsa psikiyatrist "sağlam" kararı verebilir → fıkra kapsamına girmez Dış kaynak adaylarında ek koşul: son 3 yılda psikiyatrik tanı/tedavi kaydı yok |
(–)(–)(–) | ❌ Engel (koşullar sağlanırsa ✅ sağlam) |
❌ Engel (koşullar sağlanırsa ✅ sağlam) |
❌ Engel (koşullar sağlanırsa ✅ sağlam) |
| A/2 — Remisyonda nevrotik bozukluk (idame tedavisi devam, işlevsellik yeterli) | (–)(–)(–) | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| A/3 — Çok hafif psikojenik konuşma bozukluğu (işlevselliği anlamlı etkilemeyen) | (–)(–)(–) | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| B/1 — Tekrarlayıcı nevrotik bozukluk (işlevsellik etkilenmiş) | — | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| D/1 — Kronik, dirençli nevrotik bozukluk (işlevsellik bozulmuş) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/2 — Konuşma bozukluğu (A/3 kapsamı dışında kalan ağır tablolar) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
Madde 16/A/1 kapsamında "sağlam" sayılabilmek için gereken koşullar özeti: Geçmiş tanı reaktif ve tekrarlamayan olmalı + üç aydan kısa tedavi görmüş olunmalı + hastane yatışı, psikotik belirti, intihar girişimi, madde kullanımı, dürtüsellik ve kendine zarar verme yoksa + halihazırda psikopatolojik bulgu yoksa → psikiyatrist "sağlam" diyebilir. Dış kaynak adayları (uzman erbaş, sözleşmeli er, subay, astsubay, öğrenci) için ek şart: son üç yılda psikiyatrik tanı/tedavi kaydı da yoksa.
Bu madde kapsamında değerlendirilebilecek diğer durumlar: Seçici mutizm (çocuklukta geçirilmiş), psikojenik öğürme/yutma güçlüğü, psikosomatik hastalık sekelleri, trichotillomania (saç yolma bozukluğu), dermatillomania (deri yolma bozukluğu), cinsel işlev bozukluklarının psikojenik formu. Bu tablolar nevrotik spektrum kapsamında değerlendirilmektedir.
Madde 17 — Kişilik Bozuklukları, Uyum Bozukluğu, Madde Kullanım Bozukluğu ve Zeka Yetersizliği
Kişilik bozuklukları, uyum bozukluğu, alkol ve madde kullanım bozukluğu, mental retardasyon (zeka yetersizliği) ve cinsel kimlik-davranış bozukluğu bu madde kapsamında değerlendirilmektedir.
Bu madde kapsamında değerlendirilen başlıca hastalık ve durumlar şunlardır: Antisosyal kişilik bozukluğu, borderline kişilik bozukluğu, narsisistik kişilik bozukluğu, histriyonik kişilik bozukluğu, obsesif kompulsif kişilik bozukluğu (OKPB — OKB'den farklıdır), kaçıngan kişilik bozukluğu, bağımlı kişilik bozukluğu, paranoid kişilik bozukluğu, şizoid kişilik bozukluğu (Madde 15 ile örtüşen tablolar hariç), uyum bozukluğu, alkol kullanım bozukluğu (alkolizm), uyuşturucu/uyarıcı/esrar kullanım bozukluğu (madde bağımlılığı), mental retardasyon (hafif, orta, ağır, derin), zeka yetersizliği ve benzeri kişilik ve davranış bozuklukları.
(A) dilimi — 1. fıkra: Geçirilmiş uyum bozukluğu. 2. fıkra: Geçirilmiş madde kullanım bozukluğu. 3. fıkra: Kişilik örüntüleri. Maddenin (B) dilimi 2. fıkrası ile (D) dilimi 4., 5. ve 6. fıkralarında ve Madde 15 (D) dilimi 2. fıkrasında tanımlanan nitelikleri haiz olmayan kişilik ve davranış örüntüleri bu kapsama girmektedir.
EK-D değerlendirmesi — Madde 17 (A) dilimi: 1., 2. ve 3. fıkralar her üç statü sütununda da (–) olarak işaretlenmiştir. Geçirilmiş uyum bozukluğu, geçirilmiş madde kullanım bozukluğu ve kişilik örüntüsü (kişilik bozukluğu tanısı olmayan) tablolar dahi uzman erbaş adayı, sözleşmeli er adayı, subay adayı ve astsubay adayları için engeldir.
(B) dilimi — 1. fıkra: Uyum bozuklukları. Uyum ve motivasyon sağlama çabalarının yetersiz kaldığı, askeri işlevsellik belgeleriyle değerlendirilen tablolar. 2. fıkra: Kişilik bozuklukları. Kişilik örüntüsündeki patolojik özelliklerin özgül bir kişilik bozukluğu tanı kriterlerini karşıladığı, geçmiş davranış patolojileri de dikkate alındığında işlevselliğin askerlik için yeterli olamayacağı kanaatine varılan tablolar. (D) dilimi — 1. fıkra: Tekrarlayan uyum bozukluğu. 2. fıkra: Madde kullanım bozukluğu (güncel tanı kriterleri karşılanıyor). 3. fıkra: Mental retardasyon ve zeka yetersizlikleri (IQ ve diğer zeka testleri ile kanıtlanmış veya vasi belgesi bulunan). 4. fıkra: Cinsel kimlik ve davranış bozukluğu (askeri uyum ve işlevsellik sorunu yaratan olgular). 5. fıkra: Ağır davranış patolojileriyle seyreden kişilik bozuklukları (kasten öldürme, öldürmeye teşebbüs, nitelikli yağma gibi suçlardan kesinleşmiş hapis cezası bulunanlar). 6. fıkra: Başka türlü adlandırılmayan kişilik ve davranış bozukluğu (çok alanda patolojik unsur taşıyan ve askerlik görevini yerine getirmede ciddi risk oluşturan tablolar).
| Madde 17 — Fıkra | EK-D İşareti | Uzman Erbaş / Söz. Er | (1) Subay / Ast. | (2) Subay / Ast. |
|---|---|---|---|---|
| A/1 — Geçirilmiş uyum bozukluğu | (–)(–)(–) | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| A/2 — Geçirilmiş madde kullanım bozukluğu | (–)(–)(–) | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| A/3 — Kişilik örüntüsü (kişilik bozukluğu tanı kriterini karşılamayan) | (–)(–)(–) | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| B/1 — Uyum bozukluğu (işlevsellik belgeleri ile değerlendirilmiş) | — | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| B/2 — Kişilik bozukluğu (tanı kriterlerini karşılayan) | — | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| D/1 — Tekrarlayan uyum bozukluğu | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/2 — Aktif madde kullanım bozukluğu (alkol, uyuşturucu, uyarıcı bağımlılığı) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/3 — Mental retardasyon / zeka yetersizliği (IQ testi veya vasi belgeli) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/4 — Cinsel kimlik ve davranış bozukluğu (askeri uyum sorunu yaratan) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/5 — Ağır davranış patolojili kişilik bozukluğu (kasten öldürme vb. suçlardan hapis cezalı) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/6 — BTA kişilik ve davranış bozukluğu (çok alanda patoloji, askerlik için ciddi risk) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
Bu madde kapsamında değerlendirilebilecek diğer durumlar: İnternet bağımlılığı, kumar bağımlılığı gibi davranışsal bağımlılıkların belirli ağır formları, kleptomani, piromania ve benzeri dürtü kontrol bozuklukları, yalancı hastalık (Munchausen sendromu). Bu tablolar mevcut şiddetlerine ve tanı kriterlerini karşılayıp karşılamadıklarına göre (A), (B) veya (D) diliminden değerlendirilebilmektedir.
Madde 18 — DEHB, Tik Bozuklukları, Uyku Bozuklukları, Otizm ve Nörogelişimsel Bozukluklar
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB), tik bozuklukları, uyku bozuklukları, otizm spektrum bozukluğu ve tıbbi nedenlere bağlı kişilik değişimleri bu madde kapsamında değerlendirilmektedir. Madde 18, Madde 16 ile paralel bir yapıda 2024 ve 2025 yıllarında kritik değişiklikler geçirmiştir.
Bu madde kapsamında değerlendirilen başlıca hastalık ve durumlar şunlardır: DEHB (dikkat eksikliği ve/veya hiperaktivite baskın tipte), dikkat eksikliği bozukluğu (ADD), Tourette sendromu, kronik motor tik bozukluğu, kronik vokal tik bozukluğu, geçici tik bozukluğu, narkolepsi (ani uyku atakları), Klein-Levin sendromu (periyodik hipersomni), idiyopatik hipersomnia, kronik insomnia (uykusuzluk), REM uyku davranış bozukluğu, parasomnia (uyurgezerlik, uyku terörü ve benzeri), otizm spektrum bozukluğu (Kanner tipi otizm, Asperger sendromu dahil) ve tıbbi nedenlere bağlı kişilik değişimleri.
(A) dilimi — 1. fıkra: Tıbbi nedenlere bağlı çok hafif derecede kişilik değişmeleri veya tıbbi nedenlere bağlı geçirilmiş ruhsal bozukluklar. İşlevselliğin bozulmadığı kanısına varılan olgular bu kapsama girmektedir. 2. fıkra: Hafif derecede tik bozuklukları. Motor ve vokal tiklerin yeri, şiddeti ve sıklığı dikkate alınarak işlevselliğin belirgin derecede etkilenmeyeceğinin değerlendirildiği tablolar. 3. fıkra: Hafif düzeydeki uyku bozuklukları. (D) diliminde tanımlananlar dışında kalan ve işlevselliği belirgin düzeyde etkilemeyeceği değerlendirilen uyku bozuklukları bu fıkraya girmektedir.
(A) dilimi — 4. fıkra (2024-2025 kritik değişikliği): Geçirilmiş, remisyonda ya da hafif düzeydeki DEHB. Bu fıkranın "sağlam" kararı verilmesine olanak tanıması için Madde 16/A/1 ile aynı yapıda koşullar aranmaktadır: Geçmiş tedavinin üç aydan kısa sürmesi ve tekrarlamaması; eşlik eden başka bir psikiyatrik tanı olmaması; hastane yatışı olmaması; geçmiş kayıtlarda psikotik belirti, dürtüsellik, madde kullanımı, intihar girişimi ve kendine zarar verme bulunmaması; halihazırda psikopatolojik bulgu saptanmamış olması. Bu koşulları sağlayan tablolarda psikiyatrist "sağlam" kararı verebilmektedir. Dış kaynak adayları için ek koşul (Açıklama-2): Uzman erbaş adayı, sözleşmeli er adayı, subay adayı, astsubay adayı ve öğrenci adayları için son üç yıla ait psikiyatrik tanı veya tedavi kaydının da bulunmaması gerekmektedir.
(B) dilimi — 1. fıkra: Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu. Geçmiş tıbbi öykü ve tedavi kayıtlarına göre tedaviye rağmen semptom şiddetinde azalma olmayan, komorbiditeler eşlik eden ve davranış alanındaki patolojilerin belirgin sorunlara yol açtığı belgelerle gösterilen tablolar. (D) dilimi — 1. fıkra: Tıbbi nedenlere bağlı ileri derecede kişilik bozuklukları veya kronik ruhsal bozukluklar. 2. fıkra: Yaygın gelişimsel bozukluklar — otizm ve Asperger sendromu dahil, semptom şiddetinde belirgin azalma göstermeyen ve hâlâ tanı kriterlerini karşılayan olgular. 3. fıkra: Kronik uyku bozuklukları (narkolepsi, Klein-Levin sendromu, idiyopatik hipersomnia, kronik hipersomnia, kronik insomnia veya parasomnia) — polisomnografik kayıtlar ve klinik gözlemlerle değerlendirilen, işlevsellik açısından yetersiz olan ve tedaviden yarar görmeyen olgular. 4. fıkra: Tik bozuklukları, (A) dilimi 2. fıkrası dışında kalan ağır tablolar.
EK-D değerlendirmesi: Madde 18 (A) dilimi 1., 2., 3. ve 4. fıkralar EK-D'de her üç statü sütununda da (–) olarak işaretlenmiştir. Madde 16'dakine paralel olarak, 4. fıkra kapsamındaki DEHB tabloları için de belirtilen tüm koşulların sağlanması durumunda psikiyatrist "sağlam" kararı verebilmekte ve bu durumda fıkra kapsamına giriş söz konusu olmamaktadır.
| Madde 18 — Fıkra | EK-D İşareti | Uzman Erbaş / Söz. Er | (1) Subay / Ast. | (2) Subay / Ast. |
|---|---|---|---|---|
| A/1 — Tıbbi nedenli çok hafif kişilik değişimi veya geçirilmiş tıbbi nedenli ruhsal bozukluk (işlevsellik bozulmamış) | (–)(–)(–) | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| A/2 — Hafif tik bozukluğu (işlevselliği belirgin etkilemeyen) | (–)(–)(–) | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| A/3 — Hafif uyku bozukluğu (D dilimi dışında, işlevselliği belirgin etkilemeyen) | (–)(–)(–) | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| A/4 — Geçirilmiş, remisyonda veya hafif DEHB Tüm koşullar sağlanırsa psikiyatrist "sağlam" kararı verebilir → fıkra kapsamına girmez Dış kaynak adaylarında ek koşul: son 3 yılda psikiyatrik tanı/tedavi kaydı yok |
(–)(–)(–) | ❌ Engel (koşullar sağlanırsa ✅ sağlam) |
❌ Engel (koşullar sağlanırsa ✅ sağlam) |
❌ Engel (koşullar sağlanırsa ✅ sağlam) |
| B/1 — DEHB (tedaviye rağmen semptom devam eden, komorbid tanılı, belgelenmiş) | — | ❌ Engel | ❌ Engel | ❌ Engel |
| D/1 — Tıbbi nedenli ileri kişilik bozukluğu veya kronik ruhsal bozukluk (sekel düzeyinde) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/2 — Otizm spektrum bozukluğu, Asperger sendromu (tanı kriterlerini karşılayan, işlevsellik bozulmuş) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/3 — Kronik uyku bozuklukları: narkolepsi, Klein-Levin, idiyopatik hipersomnia, kronik insomnia, parasomnia (polisomnografi ile değerlendirilmiş, tedaviden yarar görmeyen) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
| D/4 — Ağır tik bozuklukları (A/2 kapsamı dışında kalan) | — | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel | ❌ Kesin engel |
Bu madde kapsamında değerlendirilebilecek diğer durumlar: Çocuklukta başlayan ancak yetişkinlikte devam eden öğrenme güçlükleri (disleksi, diskalkuli) DEHB ile birlikte değerlendirilebilir; uyku apnesi (AHI 5-15 hafif formlar) Madde 47 veya bu madde kapsamında ele alınabilir; travmatik beyin hasarına bağlı DEHB benzeri tablo Madde 10 ile bu maddenin kesişim alanında değerlendirilebilir.
Hastalığınızın EK-D veya EK-Ç kapsamında madde, dilim, fıkra ve statü bazında nasıl değerlendirileceğini TSK Sağlık Yeteneği Sorgulama Aracımız'dan sorgulayabilirsiniz.
Olumsuz Psikiyatri Raporuyla Karşılaşıldığında Ne Yapılmalı?
Ruh sağlığı hastalıkları nedeniyle olumsuz rapor alınması, özellikle Madde 16 ve 18'deki 2024-2025 değişiklikleri sonrasında daha dikkatli bir değerlendirme gerektirmektedir. Koşulların doğru belirlenmediği, sağlam kararı verilebilecek tablolara yanlışlıkla (A) diliminden (–) işareti uygulandığı durumlarda itiraz ve dava yolu açıktır. Ayrıca tanının hangi fıkraya kodlandığı, psikiyatri uzmanının koşulları doğru değerlendirip değerlendirmediği ve son üç yıl kriterinin doğru uygulanıp uygulanmadığı da inceleme konusu yapılabilmektedir.
İtiraz süreci: Temin sürecindeki uzman erbaş, sözleşmeli er, subay adayı ve astsubay adayları için rapora itiraz süresi tebliğden itibaren yalnızca üç iş günüdür. Bu süre kaçırıldığında itiraz hakkı yitirilmektedir. İptal davası: Rapora dayanan idari işlem tebliğden itibaren altmış gün içinde yetkili idare mahkemesinde iptal davasına konu edilebilmektedir. Mahkeme bağımsız bir sağlık kuruluşuna psikiyatrik yeniden muayene için sevk yapabilir.
Sık Sorulan Sorular
Kendi durumunuzu TSK Sağlık Yeteneği Sorgulama Aracımız üzerinden kontrol etmenizi öneririz.
1. Şizofreni tanım var ama tam iyileştim, ilaç bile kullanmıyorum. Uzman erbaş adayı olabilir miyim?
Bu sorunun cevabı atak sayısına bağlıdır. Tek atak geçirilmiş, tam remisyonda ve işlevsellik etkilenmemiş tablolar Madde 15 (B) dilimi 1. fıkra kapsamındadır. (B) dilimi uzman erbaş dahil tüm statüler için engeldir. Birden fazla atak geçirilmiş veya kronik tablolar ise (D) diliminden kesin engeldir.
2. Bipolar bozukluk tanım var, tek atak geçirdim, tam remisyondayım. Subay adayı ya da astsubay adayı olabilir miyim?
Tek atak bipolar bozukluk, tam remisyon ve işlevsellik etkilenmemiş tablo Madde 15 (B) dilimi 1. fıkra kapsamındadır. (B) dilimi subay adayı ve astsubay adayı dahil tüm statüler için engeldir.
3. Geçmişte depresyon geçirdim, artık tamamen iyiyim. Uzman erbaş adayı olabilir miyim?
Bu sorunun cevabı 2024-2025 değişiklikleri çerçevesinde ayrıntılı değerlendirme gerektirmektedir. Depresyon geçirilmiş bir tablo olarak Madde 16 (A) dilimi 1. fıkra kapsamındadır ve bu fıkra EK-D'de (–) işareti taşımaktadır. Ancak psikiyatrist tarafından "sağlam" kararı verilebilmesi için; tanının reaktif ve tekrarlamayan olması, üç aydan kısa tedavi görülmüş olunması, geçmişte hastane yatışı, psikotik belirti, intihar girişimi, madde kullanımı bulunmaması ve hâlihazırda psikopatolojik bulgu saptanmaması gerekmektedir. Uzman erbaş adayı için ek olarak son üç yılda psikiyatrik tanı veya tedavi kaydının da bulunmaması şarttır. Tüm bu koşullar sağlandığında sağlam sayılabilmektedir.
4. Panik atak geçirdim, bir kez ilaç aldım, şimdi tamamen iyiyim. Sözleşmeli er adayı olabilir miyim?
Geçirilmiş panik bozukluk Madde 16 (A) dilimi 1. fıkra kapsamındadır. Sözleşmeli er adayı için "sağlam" sayılabilmek üzere şu koşulların sağlanması gerekir: Tanı reaktif ve tekrarlamayan olmalı; tedavi üç aydan kısa sürmeli; hastane yatışı, psikotik belirti, intihar girişimi bulunmamalı; halihazırda psikopatolojik bulgu olmamalı; son üç yılda psikiyatrik tanı veya tedavi kaydı bulunmamalı. Tüm koşullar sağlandığında psikiyatrist "sağlam" kararı verebilmektedir.
5. OKB (obsesif kompulsif bozukluk) tanım var, remisyonda. Subay adayı olabilir miyim?
Remisyonda olan OKB Madde 16 (A) dilimi 2. fıkra kapsamındadır. Bu fıkra EK-D'de (–) işareti taşıdığından subay adayı dahil tüm statüler için engeldir. Remisyonda olmakla birlikte idame tedavisi devam eden tablolar da bu fıkra kapsamındadır. (A) dilimi 1. fıkranın "sağlam" koşullarını taşıyıp taşımadığı psikiyatrist tarafından ayrıca değerlendirilmelidir.
6. TSSB (travma sonrası stres bozukluğu) tanısı aldım. Uzman erbaş adayı ya da sözleşmeli er adayı olabilir miyim?
TSSB Madde 16 kapsamındadır. Geçirilmiş ve tüm koşulları sağlayan tablolar Madde 16 (A) dilimi 1. fıkrası üzerinden psikiyatrist tarafından "sağlam" olarak değerlendirilebilir. Remisyonda ama idame tedavisi süren tablolar (A) dilimi 2. fıkraya girerek (–) işareti nedeniyle engel oluşturmaktadır. Tekrarlayan veya kronik tablolar (B) veya (D) diliminden değerlendirilmektedir.
7. DEHB tanım var, çocukken ilaç kullandım, şimdi kullanmıyorum. Uzman erbaş adayı olabilir miyim?
Geçirilmiş DEHB Madde 18 (A) dilimi 4. fıkra kapsamındadır. 2024-2025 değişiklikleri çerçevesinde psikiyatrist "sağlam" kararı verebilmektedir. Uzman erbaş adayı için koşullar: Tedavi üç aydan kısa sürmeli ve tekrarlamamalı; komorbid psikiyatrik tanı, hastane yatışı, psikotik belirti, dürtüsellik, madde kullanımı ve intihar girişimi bulunmamalı; hâlihazırda psikopatolojik bulgu olmamalı; son üç yılda psikiyatrik tanı veya tedavi kaydı bulunmamalı. Bu koşullar eksiksiz sağlanırsa sağlam sayılabilmektedir.
8. Hafif tik bozukluğum var. Astsubay adayı veya uzman erbaş adayı olabilir miyim?
Hafif tik bozukluğu Madde 18 (A) dilimi 2. fıkra kapsamındadır. Bu fıkra EK-D'de (–) işareti taşıdığından astsubay adayı ve uzman erbaş adayı dahil tüm statüler için engeldir. Tikler hafif bile olsa fıkra kapsamında yer aldığı sürece adaylık sürecinde engel teşkil etmektedir.
9. Uyku apnem var, CPAP kullanıyorum, işlevselliğim iyi. Subay adayı olabilir miyim?
Uyku apnesi şiddetine ve ilgili maddeye göre değerlendirilmektedir. Hafif tablolar Madde 18 (A) dilimi 3. fıkraya girebilir; bu fıkra EK-D'de (–) işareti taşıdığından subay adayı için engeldir. Ağır tablolar ise Madde 47 kapsamında veya Madde 18 (D) diliminden değerlendirilebilmektedir.
10. Geçmişte alkol kullandım, artık bıraktım. Uzman erbaş adayı ya da sözleşmeli er adayı olabilir miyim?
Geçirilmiş madde kullanım bozukluğu Madde 17 (A) dilimi 2. fıkra kapsamındadır. Bu fıkra EK-D'de (–) işareti taşıdığından uzman erbaş adayı ve sözleşmeli er adayı dahil tüm statüler için engeldir. Aktif madde kullanım bozukluğu ise (D) diliminden kesin engeldir.
11. Kişilik bozukluğu tanısı konuldu ama hafif. Sözleşmeli er adayı olabilir miyim?
Kişilik örüntüsü (tanı kriterlerini tam karşılamayan) Madde 17 (A) dilimi 3. fıkra kapsamındadır ve EK-D'de (–) işareti taşımaktadır; engeldir. Tanı kriterlerini karşılayan kişilik bozukluğu ise (B) diliminden engel oluşturmaktadır. Her iki durumda da sözleşmeli er adayı başvurusu engellenmektedir.
12. Narkolepsi tanım var. Uzman erbaş adayı ya da subay adayı olabilir miyim?
Narkolepsi Madde 18 (D) dilimi 3. fıkra kapsamındadır. (D) dilimi uzman erbaş adayı ve subay adayı dahil tüm statüler için kesin engeldir. Narkolepsi tanısı için 2024 düzenlemesiyle polisomnografik kayıt zorunlu hale getirilmiştir.
13. Asperger sendromu tanım var. Sözleşmeli er ya da uzman erbaş adayı olabilir miyim?
Asperger sendromu Madde 18 (D) dilimi 2. fıkra kapsamındadır. (D) dilimi sözleşmeli er adayı ve uzman erbaş adayı dahil tüm statüler için kesin engeldir.
14. Geçmiş depresyon gerekçesiyle uzman erbaş adayı olarak sağlık kurulundan olumsuz rapor çıktı. İtiraz edebilir miyim?
Evet. Madde 16 (A) dilimi 1. fıkrası kapsamındaki tablolarda psikiyatrist tarafından sağlam kararı verilebilecek koşulların mevcut olmasına karşın bu değerlendirmenin yapılmamış olması; tanının yanlış fıkraya kodlanması; son üç yıl kriterinin hatalı uygulanması gibi durumlar itiraz ve dava gerekçesi olabilmektedir. Uzman erbaş adayı için itiraz süresi tebliğden itibaren üç iş günüdür.
15. DEHB nedeniyle astsubay adayı olarak elendim. İtiraz veya dava açabilir miyim?
Evet. 2024-2025 değişiklikleriyle Madde 18 (A) dilimi 4. fıkrası kapsamında sağlam kararı verilebilecek koşulların değerlendirilmemiş olması, psikiyatrist tarafından gerekli prognostik faktörlerin incelenmemiş olması veya son üç yıl kriterinin yanlış uygulanması durumlarında itiraz ve dava yolu açıktır. Astsubay adayı için itiraz süresi tebliğden itibaren üç iş günüdür.
16. Psikiyatri gerekçesiyle adaylığım sonlandırıldı. İdare mahkemesinde dava açabilir miyim?
Evet. Rapora dayanan idari işlem tebliğden itibaren altmış gün içinde yetkili idare mahkemesinde iptal davasına konu edilebilmektedir. Yürütmenin durdurulması talebi de bu davayla birlikte ileri sürülebilmektedir. Mahkeme bağımsız bir sağlık kuruluşuna psikiyatrik yeniden muayene için sevk yapabilmektedir. Özellikle Madde 16 ve 18 kapsamındaki 2024-2025 değişikliklerinin doğru uygulanıp uygulanmadığı mahkeme tarafından denetlenebilmektedir.
17. Ruh sağlığı raporuna itiraz süresi ne kadardır?
Temin sürecindeki uzman erbaş adayı, sözleşmeli er adayı, subay adayı ve astsubay adayları için tebliğden itibaren üç iş günü, görevdeki personel için ise otuz gündür. Bu süre hak düşürücüdür; geçirildiğinde itiraz hakkı yitirilmektedir. Raporu tebellüğ ettiğiniz anda harekete geçilmesi kritik önem taşımaktadır.
18. Askere alındıktan sonra ruhsal hastalık ortaya çıktı; ne olur?
Görevde iken ortaya çıkan ruh sağlığı hastalıkları EK-Ç (Sınıflandırma veya Branş Belirleme Çizelgesi) kapsamında değerlendirilmektedir. Tedavi aşamasında (C) dilimi uygulanır; personel geçici olarak görevden uzaklaşabilir. Sonuca göre göreve devam, sınıf değişikliği veya TSK'dan ayrılma kararı verilebilir. Hastalığın görev kaynaklı olduğu belirlenirse vazife malullüğü hükümleri gündeme gelebilir.
19. Psikiyatri muayenesinde bana yanlış tanı konulduğunu düşünüyorum. Ne yapabilirim?
Tanının hatalı konulduğunu düşünen uzman erbaş adayı, subay adayı veya sözleşmeli er adayı öncelikle itiraz yoluna başvurmalıdır. İtiraz üzerine başka bir yetkili sağlık kuruluşunda psikiyatrik değerlendirme yapılmaktadır. Dava aşamasında mahkeme, bağımsız psikiyatri uzmanı bilirkişisine başvurabilmektedir. Bu süreçte tanı öncesinde varsa kendi psikiyatristinizden alınan raporların ve tedavi belgelerinin hazırlanmış olması sonuca katkı sağlayabilmektedir.
Hastalığınızın EK-D veya EK-Ç kapsamında madde, dilim, fıkra ve statü bazında nasıl değerlendirileceğini TSK Sağlık Yeteneği Sorgulama Aracımız'dan sorgulayabilirsiniz.
Bu paylaşım genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her adayın durumu madde, dilim, fıkra ve statü bazında ayrıca değerlendirilmelidir.
